Γράφει ο Γκιελόσι Δαμιανός, μέλος της ομάδας των εργοθεραπευτών της ΕΥΛΟΓΟΝ
«Τι κάνατε σήμερα στην εργοθεραπεία;»
«Παίξαμε!»
Αυτή είναι μια απάντηση που ακούμε πολύ συχνά από τα παιδιά. Και είναι απόλυτα φυσιολογικό. Για ένα παιδί, η εργοθεραπεία δεν χρειάζεται να μοιάζει με μάθημα ή με μια σειρά από ασκήσεις. Μπορεί να μοιάζει με παιχνίδι χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απλώς παίζει.
Στην πραγματικότητα, πολλές φορές, όταν ένα παιδί αισθάνεται ότι παίζει, έχουμε πετύχει κάτι πολύ σημαντικό: έχουμε καταφέρει να το κάνουμε να συμμετέχει με τη θέλησή του και η συμμετοχή του παιδιού είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της θεραπευτικής διαδικασίας.
Για εμάς είναι θεραπεία. Για το παιδί είναι παιχνίδι.
Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Μπορεί να έχουμε μια διαδρομή με στεφάνια, μαξιλάρια και εμπόδια. Οι επιστήμονες της ειδικής αγωγής μέσω της κινητικής αυτής διαδρομής έχουν την ευκαιρία να εξασκήσουν την ισορροπία, τον συντονισμό, τον κινητικό σχεδιασμό ή την αδρή κινητικότητα. Στο παιδί όμως δεν χρειάζεται να πούμε:
«Τώρα θα δουλέψουμε τη δυναμική σου ισορροπία.»
Μπορούμε να του πούμε:
«Πάμε να περάσουμε τη γέφυρα χωρίς να πέσουμε στη λάβα!»
Ξαφνικά, η ίδια δραστηριότητα αποκτά νόημα. Το παιδί θέλει να προσπαθήσει. Θέλει να περάσει τη γέφυρα. Θέλει να ξαναδοκιμάσει και χωρίς να το καταλαβαίνει, εξασκεί δεξιότητες που θα χρειαστεί και έξω από το θεραπευτικό δωμάτιο. Αυτό είναι ένα από τα όμορφα στοιχεία της παιδιατρικής εργοθεραπείας!
«Ένα μπουκάλι είναι απλώς ένα μπουκάλι;»
Έχετε παρατηρήσει ποτέ πόσο διαφορετικά μπορούν να δουν τα παιδιά ένα αντικείμενο; Εμείς βλέπουμε ένα άδειο πλαστικό μπουκάλι. Ένα παιδί μπορεί να δει ένα μικρόφωνο ή έναν πύραυλο ή ένα μπιμπερό για την κούκλα ή έναν στόχο ή ένα αντικείμενο που μπορεί να κυλήσει ή οτιδήποτε άλλο μπορεί να δημιουργήσει η φαντασία του. Και αυτή ακριβώς η ελευθερία είναι πολύτιμη! Στο παιχνίδι, το παιδί δεν χρειάζεται πάντα να χρησιμοποιήσει ένα αντικείμενο με τον τρόπο που σχεδιάστηκε να χρησιμοποιείται. Μπορεί να του δώσει ένα καινούργιο νόημα και να το εντάξει στη δική του ιστορία. Ένα κουτί γίνεται σπίτι. Ένα μαξιλάρι γίνεται βουνό. Μια κουβέρτα γίνεται κάστρο. Ένα ξυλάκι γίνεται σπαθί. Και κάπου εκεί βλέπουμε κάτι πολύ περισσότερο από φαντασία. Βλέπουμε ένα παιδί να σκέφτεται, να δημιουργεί, να βρίσκει λύσεις και να προσαρμόζει τις ιδέες του. Αυτός είναι ο λόγος που στην εργοθεραπεία μας ενδιαφέρει όχι μόνο τι κάνει το παιδί με ένα αντικείμενο, αλλά και τι άλλο μπορεί να σκεφτεί ότι μπορεί να κάνει με αυτό.
Το «Just Right Challenge»
Ένας από τους βασικούς στόχους που προσπαθούμε να πετύχουμε σε κάθε συνεδρία είναι αυτό που στην εργοθεραπεία ονομάζουμε Just Right Challenge — τη «σωστή πρόκληση».
Τι σημαίνει αυτό;
Να μην είναι οι θεραπευτικές δραστηριότητες τόσο εύκολες ώστε το παιδί να βαρεθεί. Αλλά, ούτε και τόσο δύσκολες ώστε να απογοητευτεί και να σταματήσει. Θέλουμε να βρίσκεται σε εκείνο το σημείο όπου σκέφτεται:
«Δεν το έχω κάνει ακόμη… αλλά νομίζω ότι μπορώ!»
Εκεί συνήθως βρίσκεται μια πολύ όμορφη στιγμή μάθησης. Μπορεί να αλλάξουμε ένα εμπόδιο. Να δώσουμε λίγο περισσότερη βοήθεια. Να την αφαιρέσουμε σταδιακά. Να αλλάξουμε τους κανόνες ενός παιχνιδιού. Να προσθέσουμε έναν ακόμη στόχο. Η δραστηριότητα μπορεί να είναι η ίδια, αλλά η πρόκληση αλλάζει ανάλογα με την δυναμική του παιδιού. Ο εργοθεραπευτής θα προχωρήσει σε αυτές τις ρυθμίσεις μετά από προσεκτική παρατήρηση και κλινική κρίση.
«Μα αυτά δεν μπορώ να τα κάνω και στο σπίτι;»
Φυσικά και μπορείτε να παίξετε με το παιδί σας. Και θέλουμε να παίζετε. Το παιχνίδι με τους γονείς είναι πολύ σημαντικό και δεν χρειάζεται να είναι συνεχώς οργανωμένο ή «θεραπευτικό-εκπαιδευτικό». Μερικές φορές, το καλύτερο που μπορείτε να κάνετε είναι να καθίσετε στο πάτωμα και να ακολουθήσετε το παιχνίδι του παιδιού σας. Όμως, υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο παιχνίδι στο σπίτι και στο θεραπευτικό παιχνίδι. Όταν το παιδί βρίσκεται μαζί με τους εξειδικευμένους επιστήμονες, δεν επιλέγεται απλώς ένα παιχνίδι που φαίνεται διασκεδαστικό. Παρατηρούμε, βλέπουμε πώς κινείται, πώς οργανώνει το σώμα του, πώς κρατάει ένα αντικείμενο, πώς ανταποκρίνεται σε μια δυσκολία, πόση βοήθεια χρειάζεται, πώς επικοινωνεί, πώς διαχειρίζεται την αποτυχία. Και ανάλογα με αυτά που βλέπουμε, αλλάζουμε τη δραστηριότητα εκείνη τη στιγμή.
Αυτό είναι που κάνει μια δραστηριότητα θεραπευτική. Δεν είναι το στεφάνι, δεν είναι η μπάλα, δεν είναι το παζλ. Είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται το κάθε μέσο για έναν συγκεκριμένο στόχο και για ένα συγκεκριμένο παιδί! Το αντικείμενο παιχνίδι γίνεται εργαλείο στις συνεδρίες μας.
Γι’ αυτό μπορεί δύο παιδιά να παίζουν το ίδιο παιχνίδι…αλλά να αντιμετωπίζουν εντελώς διαφορετικές προκλήσεις.
Για ένα παιδί, μια πίστα μπορεί να είναι ευκαιρία να δουλέψει την ισορροπία. Για ένα άλλο, μπορεί να είναι ευκαιρία να δουλέψει την ακολουθία οδηγιών. Για ένα τρίτο, μπορεί να δουλεύουμε περισσότερο την κινητική οργάνωση και την ευελιξία. Το παιχνίδι μπορεί να φαίνεται ίδιο. Η θεραπεία όμως δεν είναι ίδια. Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στο «παίζουμε» και στο «κάνουμε εργοθεραπεία μέσα από το παιχνίδι».
Η επιτυχία μιας συνεδρίας δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται.
Μπορεί ένας γονέας να περιμένει να ακούσει: «Σήμερα κάναμε 10 ασκήσεις.» Και οι επιστήμονες της ειδικής αγωγής να του πούμε: «Σήμερα κατάφερε να μπει στον χώρο χωρίς να δυσκολευτεί.» ή «Σήμερα δοκίμασε για πρώτη φορά μια δραστηριότητα που μέχρι τώρα απέφευγε.» ή «Σήμερα δυσκολεύτηκε, αλλά ζήτησε βοήθεια αντί να εγκαταλείψει.» ή ακόμη: «Σήμερα σκέφτηκε μόνος του έναν καινούργιο τρόπο να χρησιμοποιήσει ένα αντικείμενο.»
Αυτά μπορεί να φαίνονται μικρά. Για ένα παιδί, όμως, μπορεί να είναι πολύ σημαντικά βήματα. Και όταν στο τέλος της συνεδρίας μας λέει: «Θέλω να το ξανακάνουμε!» αυτό είναι μια στιγμή που πραγματικά χαιρόμαστε, γιατί σημαίνει ότι το παιδί δεν ένιωσε ότι απέτυχε. Ένιωσε ότι μπορεί και θέλει να ξαναπροσπαθήσει. Τελικά, τι θέλουμε να λέει ένα παιδί μετά την εργοθεραπεία; Θέλουμε να μπορεί να πει: «Παίξαμε!» Γιατί πίσω από αυτή τη μία λέξη μπορεί να κρύβονται πολλά, κίνηση, συγκέντρωση, προσπάθεια, φαντασία, επικοινωνία, επίλυση προβλημάτων, αυτοπεποίθηση, μια μικρή αποτυχία, μια δεύτερη προσπάθεια και τελικά μια επιτυχία!
Ο ρόλος μας δεν είναι να κάνουμε το παιδί να καταλάβει πόση «δουλειά» έκανε. Ο ρόλος μας είναι να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον στο οποίο θέλει να προσπαθήσει. Και όταν ένα παιδί φεύγει από τη συνεδρία χαμογελαστό και ρωτάει: «Πότε θα ξανάρθω;» τότε ξέρουμε ότι κάτι σημαντικό συνέβη.
Δεν παίξαμε απλώς. Παίξαμε με σκοπό. Και μέσα από το παιχνίδι, το παιδί έκανε ένα ακόμη βήμα μπροστά!